آخرین ویرایش در اسفند ۹, ۱۴۰۴ توسط سردبیر مسیر آنلاین
یک کارشناس مسائل اجتماعی با اشاره به تغییر ساختار جمعیتی پایتخت، تأکید کرد که افزایش سهم سالمندان در ترکیب جمعیتی تهران، بازنگری اساسی در برنامهریزی شهری برای سالمندان را به یک ضرورت اجتنابناپذیر تبدیل کرده است.
به گزارش خبرنگار مهر، سجاد بهرامی جامعهشناس و کارشناس مسائل اجتماعی و فرهنگی با بیان اینکه تهران امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازاندیشی در الگوی توسعه شهری خود است، اظهار داشت: منطق حاکم بر توسعه تهران در دهههای گذشته، مبتنی بر شتاب، عبور و مرور خودرو و گسترش زیرساختهای سختافزاری بوده که نتیجه آن فاصله گرفتن از نیازهای انسانی و زیستپذیری اجتماعی است.
برنامهریزی شهری برای سالمندان؛ پاسخی به پرسش «تهران برای چه کسانی ساخته شده؟»
وی با مطرح کردن پرسشی بنیادین درباره هویت شهری تهران گفت: باید پرسید این کلانشهر پیچیده و چندلایه، برای چه کسانی ساخته شده است؟ آیا تهران برای آسیبپذیرترین گروههای جمعیتی، یعنی کودکان و سالمندان، شهری امن، قابل دسترس و کرامتمحور به شمار میآید؟
این جامعهشناس با اشاره به شاخصهای سنجش کیفیت زندگی در شهرها افزود: در ادبیات جامعهشناسی شهری، ارتفاع برجها و تعداد پلهای طبقاتی ملاک اصلی سنجش کیفیت زندگی نیست، بلکه میزان امکان حضور فعال و ایمن گروههای کمتوانتر در فضای عمومی، شاخص اصلی است. اگر کودکی نتواند در محله خود بدون هراس از ترافیک بازی کند و اگر سالمندی نتواند مسیری کوتاه را با آرامش تا پارک یا مرکز خدماتی طی کند، آن شهر با خلأیی جدی مواجه است که با هیچ پروژه عمرانی عظیمی پر نمیشود.
سلطه خودرو بر تهران و تأثیر آن بر برنامهریزی شهری برای سالمندان
بهرامی سلطه بیچونوچرای خودرو بر فضای عمومی را یکی از چالشهای بنیادین تهران دانست و تصریح کرد: خیابانهای عریض، بزرگراههای چندطبقه و گرههای ترافیکی عظیم، سیمای شهری را شکل دادهاند که بیش از آنکه برای توقف، تعامل و زندگی طراحی شده باشد، برای عبور سریع ساخته شده است.
وی با اشاره به وضعیت نامناسب پیادهروها در بسیاری از محلهها افزود: پیادهروهای باریک، ناهموار یا اشغالشده توسط موتورسیکلتها و خودروهای پارکشده، عملاً حق حرکت امن را از کودکان و سالمندان سلب کرده و آنان را به حاشیه میراند.
تغییر ساختار جمعیتی و ضرورت بازنگری در برنامهریزی شهری برای سالمندان
این کارشناس مسائل اجتماعی با تأکید بر روند رو به رشد جمعیت سالمندان در تهران خاطرنشان کرد: ساختار جمعیتی تهران در حال تغییر است و سهم سالمندان در ترکیب جمعیتی رو به افزایش است. این تحول جمعیتی ایجاب میکند که برنامهریزی شهری برای سالمندان نیز متناسب با آن بازنگری شود.
وی نیازهای اساسی سالمندان در فضای شهری را اینگونه برشمرد: سالمندان بیش از هر زمان دیگری نیازمند شهری با دسترسی آسان، رمپهای استاندارد، نیمکتهای کافی در فواصل کوتاه، سرویسهای بهداشتی عمومی مناسب و سیستم حملونقل قابل استفاده هستند. اما در بسیاری از مناطق شهر، بالا بودن پلهها، نبود آسانسور در پلهای عابر، فاصله زیاد ایستگاههای اتوبوس تا مراکز خدماتی و فقدان سایهبان مناسب، مشارکت اجتماعی سالمندان را محدود کرده است.
بهرامی هشدار داد: شهری که سالمندانش خانهنشین شوند، بهتدریج از تجربه، خرد جمعی و سرمایه نمادین آنان محروم خواهد شد. سالمندان حاملان حافظه تاریخی و فرهنگی شهرند و حضور آنان در فضاهای عمومی، به پویایی اجتماعی و انتقال تجربه میان نسلها کمک میکند. حذف ناخواسته آنان از عرصه عمومی، به معنای گسست نسلی و کاهش همبستگی اجتماعی است.
کمبود فضاهای دوستدار کودک و سالمند در پایتخت
این جامعهشناس به کمبود فضاهای بازی ایمن و خلاق برای کودکان نیز اشاره کرد و گفت: بسیاری از پارکهای تهران دارای وسایل بازی یکنواخت یا فرسوده هستند و طراحی آنها کمتر بر اساس استانداردهای روانشناسی رشد کودک انجام شده است. فضای بازی باید متنوع، چالشبرانگیز و متناسب با سنین مختلف باشد تا خلاقیت، مهارتهای حرکتی و تواناییهای اجتماعی کودکان را تقویت کند.
وی با اشاره به نابرابری در توزیع امکانات تفریحی در سطح شهر افزود: در مناطق برخوردار، پارکهای مجهز و استاندارد دیده میشود، اما در مناطق کمبرخوردار، کودکان اغلب از چنین امکاناتی بیبهرهاند. این نابرابری فضایی، صرفاً یک مسئله کالبدی نیست، بلکه به بازتولید نابرابری اجتماعی در نسلهای آینده میانجامد.
ضرورت مشارکت سالمندان در برنامهریزی شهری
بهرامی بر مشارکتدادن کودکان و سالمندان در فرآیند تصمیمگیری شهری تأکید کرد و گفت: در بسیاری از شهرهای پیشرو جهان، شوراهای مشورتی کودک و سالمند تشکیل شدهاند تا دیدگاههای این گروهها در طراحی فضاهای شهری منعکس شود. در تهران نیز میتوان از ظرفیت سراهای محله، مدارس و کانونهای سالمندی برای دریافت بازخورد مستقیم استفاده کرد. این اقدام نهتنها کیفیت تصمیمها را افزایش میدهد، بلکه حس تعلق و مسئولیتپذیری اجتماعی را تقویت میکند.
از توسعه کالبدی تا بازآفرینی اجتماعی: رویکردی نوین در برنامهریزی شهری برای سالمندان
این کارشناس مسائل اجتماعی و فرهنگی تأکید کرد: مدیریت شهری باید از «پروژهمحوری عمرانی» به «رویکرد انسانمحور» تغییر جهت دهد. تمرکز صرف بر ساخت بزرگراهها و پروژههای نمایشی، بدون توجه به کیفیت زیست روزمره شهروندان، نمیتواند رضایت پایدار اجتماعی ایجاد کند. سرمایهگذاری در بهبود پیادهروها، مناسبسازی معابر، افزایش فضاهای سبز محلی و ایجاد فضاهای تعاملی کوچک اما پراکنده در سطح محلات، تأثیری عمیقتر و ماندگارتر بر کیفیت زندگی خواهد داشت.
وی در پایان خاطرنشان کرد: آینده تهران در گرو آن است که از منطق صرفِ توسعه کالبدی عبور کند و به سمت بازآفرینی اجتماعی حرکت کند؛ شهری که در آن کودک بتواند با امنیت بازی کند، سالمند با آرامش قدم بزند و خانوادهها بدون اضطراب از فضاهای عمومی استفاده کنند. پرسش «تهران برای خودروها یا برای انسانها؟» در نهایت پرسشی درباره هویت شهری ماست و انتخاب میان شتاب و کیفیت، سرنوشت نسلهای آینده را رقم خواهد زد.
مریم صباحی ، سردبیر مسیر آنلاین با تجربه و تخصص در خبرنگاری